St Bridget’s Well, Swyddffynnon, Ceredigion

  • FFYNNON Y SANTES FFRAID

    ( SN675671)

    1. Meurig Jones

    Saif y ffynnon ar dir fferm Cynhawdref Uchaf (hen gartref Ieuan Fardd 1731-1788) ger pentref Swyddffynnon (Ffynnon-oer y gelwid y lle yn yr hen amser) ym mhlwyf Lledrod uchaf, ym maenor Mefennydd, Ceredigion.

    Cysegrwyd y ffynnon i Ffraid oherwydd bod y santes yn gysylltiedig ag Urdd y Sistersiaid, sef perchnogion y tir yn yr Oesoedd Canol. Santes Wyddelig oedd Ffraid ac roedd y Sistersiaid yn berchen ar dir sylweddol yn Iwerddon a Chymru. Roedd gan yr ardal i’r de-orllewin o’r afon Ystwyth hen gysylltiad â ‘r Demetae llwyth Gwyddelig Celtaidd – ac yno goroesodd yr iaith Wyddeleg tan yr unfed ganrif ar ddeg. Gwelwn dystiolaeth o hyn ar garreg goffa o’r nawfed ganrif yn eglwys Gwnnws, Llanwnnws:

    QUINCUNQUE EXPLICAVERIT HOC NOMEN DET BENEDIXIONEM PRO ANIMA HIROIDL FILIUS CAROTINN

    (Pwy bynnag sy’n medru egluro’r enwau yma roddent weddi dros enaid Hiroedl mab Carodyn(?)

    Mae cysylltiad rhwng y santes a’r ddiod feddwol oherwydd bod yna ddywediad am ‘Gwrw Sant Ffraid’. Cyfeirir ato yn Llyfr Coch Llanelwy:

    ‘Quaedam consuetudo vocata corw Sanfrait ‘.

    Yn ôl traddodiad pan oedd Ffraid yn ifanc, ei dyletswydd hi oedd godro’r gwartheg a gwneud ymenyn yn yr hafod, sef preswylfa’r haf i drigolion ardaloedd mynyddig Cymru. Diddorol yw sylwi felly, mai ar dir fferm Cynhawdref (Cynhafdref yn gywir) y mae Ffynnon Ffraid. Roedd lleiandy i ‘r Santes Ffraid rhwng pentrefi Llanrhystud a Llansanffraid ar yr arfordir yn ôl Lives of the British Saints gan Baring-Gould a Fisher. Yn anffodus collwyd unrhyw draddodiadau gwerin a fu unwaith yn gysylltiedig â’r ffynnon, ond gwyddom ei bod yn hen iawn am fod cyfeiriad ati yn y gyfrol Map of South West Wales and the Border in the Fourteenth Century gan W Rees. Er i’r traddodiadau llafar gael eu colli ni ellir peidio â rhyfeddu at bensaernïaeth y ffynnon. Mae ar ffurf cwch gwenyn, ffurf brin yng Nghymru , unigryw yn y de-orllewin . Dylai gael ei diogelu pe bai ond am hynny yn unig. Bu llwyn yn tyfu drwy gerrig y ffynnon am flynyddoedd ac roedd ei wreiddiau yn dal y cerrig yn eu lle, ond gwywodd y llwyn a bellach mae’r cerrig yn symud a’r dirywiad i’w weld yn waeth ar ôl tywydd oer iawn yn y gaeaf.

     

    YR YMGYRCH I ACHUB FFYNNON FFRAID

    Ers pedair blynedd bellach mae Anwen Davies, a’i mam Jasmine Jones, perchnogion Cynhawdref Uchaf ac Isaf wedi ymdrechu i achub y ffynnon rhag dadfeilio. Dyma fanylion yr ymgyrch fel y’i cafwyd gan Anwen:

    Ebrill 9ed 1992 – Ffonio A.J. Parkinson, Comisiwn Brenhinol Henebion yng Nghymru.

    Ebrill15ed            Ateb yn ôl gan Mr. Parkinson yn ein cynghori i ysgrifennu at CADW. Dangoswyd tipyn o ddiddordeb yn y siâp cwch gwenyn. Daeth CADW allan i gofnodi’r ffynnon, tynnu lluniau a rhoi cyfeirnod map. Dyma ddisgrifiad dynion y Comisiwn o’r ffynnon:

    Ffynnon wedi ei hadeiladu o gerrig sychion yng nghornel o’r orglawdd yng ngardd Cynhawdref Uchaf tua 14m i’r de o’r ffermdy. Mae’r ffynnon bron yn sgwâr o ran cynllun. Mae’r ochr sy’n wynebu’r dwyrain yn codi i 2.15m o led a saif 2.3m o daldra. Mae’n blaenfeino i’r pen ac yn edrych fel siâp pyramid ond heb fod yn bigfain. Mae’r agoriad i’r ffynnon yn 660mm o led a 740 mm o uchder ac mae’r siambr lle mae’r dŵr ar ffurf pedol. Mae lefel y dŵr ynddi yn gyson, sef tua 100mm o dan y garreg yn y fynedfa. Mae hanes lleol yn cofnodi fod y mynachod yn defnyddio’r ffynnon wrth deithio o Ystrad Fflur, tua 7km i’r dwyrain, ac mai dyma pam y defnyddir y term ‘sanctaidd’ i ddisgrifio’r ffynnon. Ond nid yw Cynhawdref ar unrhyw lwybr dwyrain i’r gorllewin. Yn llyfr Frandis Jones, The Holy Wells of Wales, nid oes sôn am y ffynnon yma yn Cynhawdref ond mewn man arall yn ymyl Swyddffynnon.

Llandre Holy Well, Bow Street, Ceredigion Wales

Llandre (Llanfihangel Genau Glyn)Church sit in a small village 5 miles north of Aberystwyth. It is more properly named Llanfihangel Genau’r Glyn, but it shortened name was easier on the tongue so is in more common use. There is a persistent legend that the church was originally intended to be sited at Glanfred, on the banks of the Leri about a mile to the north-east, and be dedicated, like the church at Llan-non, to St. Ffraid- or Bridget.

The builders constructed the walls, but each morning when they returned to their work, and the previous day’s work had fallen down. One day apparently a mysterious voice was heard whispering in the wind. It gave instructions that the church was to be dedicated to St. Michael (Mihangel), and built at the mouth of the valley – Genau’r Glyn.

The dedication to Mihangel suggests an early Welsh church. There are about 100 dedications to the Archangel in Wales, and 8 in Ceredigion. The Celtic cult of Mihangel is associated with heights according to Padraig O Riain in the Cardiganshire County History.

The church used to be called Llanfihangel Castell Gwallter, and this name is to be found on the communion cup which is dated as 1573. An antiquity of the area is given by the presence of the “Holy Well” just below the lych gate and recently restored. The tradition in the village is that it was used as a healing well not that long ago.

The present building, a 19th century restoration, stands at the entrance to a steep cwm. The graveyard extends outside the walls so that scattered tombstones poke up through the woodlands on the steep slopes above the church. The slope is unstable in places, and the graves are gradually tumbling down the hill.

A Community service restoration project in the area is slowly helping to rework the nearby walls and re-enforce the church lands.

 

The Sacred Sacrament of Confession

Confession in life can manifest itself in many different forms. Most societies hold the confession of things done that are wrong as the basis of a judicial process, usually the issues are unwillingly teased out. Then of course there are varying ways of addressing these in terms of censure.
Within a Christian context, the Scriptures and the teaching and the practices of the historic Church has emphasised the importance of confession within an individual’s sacramental life.  (more…)